Goud.html |
| | | ca | | | de | | | en | | | es | | | fr | | | it | | | nl | | | no | | | pl | | | pt | | | ru | | | ro | | | fi | | | sv | | | tr | | | vo | | |
| |  |
Goud is een scheikundig element met symbool Au (la: Aurum) en atoomnummer 79. Het is een geel metalliek overgangsmetaal. Het wordt soms "de koning der metalen" genoemd.
Inhoud |
bewerk Ontdekking
Zuiver goud is een dicht maar zacht metaal. Voor het gebruikt kan worden, moet het gezuiverd worden en voor de meeste doeleinden wordt het gemengd met andere materialen om het harder te maken. De zuiverheid van goud voor sieraden wordt gemeten in karaat; zuiver goud is 24 karaat. Veel voorkomende zuiverheidsgraden in Nederland zijn 14 karaat (58,5 % goud), 18 karaat (75 %) en 22 karaat (91,6 %).
Goud wordt al lange tijd als waardevol metaal gezien. In Egyptische hiërogliefen van de 26e eeuw v.Chr. wordt al melding gemaakt van goud als betaalmiddel. Tot ongeveer halverwege de 20e eeuw ná Chr. werd goud nog veelvuldig gebruikt voor munten. Later werd het vervangen door papiergeld.
In de oudheid was goud niet alleen bekend als waardevol, maar ging er ook magie van uit en stond het symbool voor zuiverheid. Alchemisten zijn lange tijd op zoek geweest naar de steen der wijzen, om andere materialen te transformeren in goud. Zij zijn daar echter nooit in geslaagd en met huidige inzichten in de opbouw van atomen is dat goed te verklaren.
In de 19e eeuw zijn er vooral in de Verenigde Staten en Australië veel goudbronnen ontdekt, hetgeen de befaamde goldrushes, of 'goudkoorts' tot gevolg had.
Het symbool van goud Au is de afkorting van het Latijnse aurum. De naam goud is afgeleid van de Indo-europese wortel *ghelwa, wat weer van het Sanskriet jval is afgeleid.
bewerk Toepassingen
Als zuiver metaal is goud vrijwel onbruikbaar voor industriële toepassingen doordat het erg zacht is. In plaats daarvan wordt het veelvuldig gebruikt in legeringen omdat het element over uitstekende elektrische eigenschappen beschikt en zeer corrosiebestendig is. Sinds de 20e eeuw is goud praktisch onmisbaar in de industrie. Enkele toepassingen zijn:
- Kwalitatief hoogwaardige elektrische schakelaars, connectoren, etc.
- In de ruimtevaart als coating voor kunstmanen omdat goud ultraviolette straling goed reflecteert.
- Hoewel het veelal is vervangen door andere metalen wordt in sommige monetaire stelsels goud (nog) gebruikt voor muntgeld.
- In veel elektronische componenten wordt goud gebruikt.
- De radioactieve isotoop 195Au wordt gebruikt bij kankeronderzoek.
- Het dekken van papier- en muntgeld (zilver wordt daarbij ook gebruikt)
- In de geschiedenis van de mens was goud vanwege zijn glans en schaarsheid altijd een symbool van weelde. Huishoudelijke voorwerpen werden dan ook soms van goud gemaakt of verguld. Hetzelfde gold voor kunstwerken.
- De mooie glans en de goede corrosiebestendigheid maken goud een gewild metaal voor sieraden. 80% van al het goud wordt hiervoor gebruikt.
- Borduurwerk
- Kronen in de tandheelhunde
bewerk Opmerkelijke eigenschappen
Metallisch goud heeft een gele glanzende kleur. Zeer fijn verdeeld kan het ook andere kleuren zoals zwart of donkerpaars aannemen. Van alle bekende metalen die bij kamertemperatuur vast zijn, is goud, na lood, het makkelijkst te buigen en te vervormen. Een blokje goud van 1 gram kan worden geplet en gewalst tot een plaat met een oppervlakte van 1 vierkante meter.
Goud is een zeer goede elektrische en thermische geleider en vrijwel inert.
bewerk Goudchemie
Goud staat bekend als een inert edelmetaal dat weinig reactiviteit vertoont. Het reageert bijvoorbeeld niet met zuurstof. Toch zijn er redelijk wat goudverbindingen bekend zoals goudhalogeniden en goudchalcogeniden. Het metaal is oplosbaar in koningswater waarbij het een AuCl4-ion vormt.
Met zwaardere elementen, zoals tellurium is de reactiviteit zelfs vrij groot. Goudtelluride is een mineraal en gouderts.
Goud vormt in de regel verbindingen met een oxidatiegetal +1 of +3. Er is echter ook een klein aantal verbindingen waarin het zelf als oxidator optreedt en oxidatiegetal -1 aanneemt, de auriden.
bewerk Verschijning
Door de relatieve inertheid komt goud veelal in ongebonden vorm in de natuur voor. Soms wordt het in grote hoeveelheden aangetroffen, maar meestal komt het voor als spore-element in mineralen. In vrijwel de gehele aardkorst komt goud in zeer lage concentraties voor in de mineralen petziet, calaveriet en sylvaniet. De hoeveelheden zijn echter voor commerciële winning volstrekt onrendabel. De hoogste concentraties worden sinds 1880 gevonden in Zuid-Afrika en zo'n twee derde van de gehele wereldproductie is uit dat land afkomstig. Andere grote goudmijnen bevinden zich in Nevada en South Dakota in de Verenigde Staten. Bij de belangrijkste goudproducerende landen horen (in 2001) ook Australië, Indonesië en China. Ongeveer twee derde van de winning gebeurt in open mijnen (dagbouw) en geeft grote hoeveelheden afval. Voor het goud van een ring van 10 gram met een gehalte van 18 karaat ontstaat 18000 kg afval. Twee bekende goudwinningsmethoden gebruiken het giftige natriumcyanide en kwik.
4 Au + 8 NaCN + O2 + 2 H2O --> 4 NaAu(CN)2 + 4 NaOH. Het giftige natriumcyanide heeft onder andere een grote milieuramp veroorzaakt bij de Summiville mijn in de Verenigde Staten.
Vooral vroeger werd kwik gebruikt omdat goud daarin oplost (goud-kwik amalgaam).
Gewoonlijk komt goud voor als fijne korrels, verspreid in een gesteente, of als onzichtbaar goud.
bewerk Isotopen
| Stabielste isotopen | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Iso | RA (%) | Halveringstijd | VV | VE (MeV) | VP |
| 195Au | syn | 168,10 d | EV | 1,220 | 195Pt |
| 197Au | 100 | stabiel met 118 neutronen | |||
Er is één stabiele isotoop van goud bekend en ongeveer 18 instabiele, waarvan 195Au met een halfwaardetijd van ruim 168 dagen het stabielst is.
bewerk Toxicologie en veiligheid
Voor het menselijk lichaam is zuiver goud onschadelijk en de meeste goudverbindingen zijn niet bijzonder giftig. Lever- en nierbeschadigingen, dermatitis en colitis kunnen echter ontstaan bij relatief hoge doses goudverbindingen (in de orde van grootte van wekelijks enkele tienden van een gram) zoals nodig bij de behandeling van reumatoïde artritis. Soms met dodelijke afloop[1]. Colloïdaal goud kan worden opgenomen door zogenaamde macrofagen, cellen die een belangrijke rol spelen bij het op gang houden van ontstekingsprocessen (zoals bij reuma), waarna deze worden gedood (en de ontsteking wordt geremd). Hiertoe wordt dit goud veelal geïnjecteerd in patiënten (omdat hoge doses nodig zijn voor effect). Verder kan goud (als zogenaamd spore-element) een belangrijke positieve rol spelen voor allerlei enzymatische processen; en dit kan waarschijnlijk optreden bij lage hoeveelheden in lichaam. Het menselijk lichaam (bij een gewicht van 70 kg) bevat van nature ca. 0,2 mg goud[2].
bewerk Handel en belegging
De goudprijs wordt bepaald per Troy ounce, dat is ongeveer gelijk aan 31,1 gram. Deze wordt uitgedrukt in een bepaald bedrag aan Amerikaanse dollars, te bepalen op de goudmarkt. In 2008 bereikte de goudprijs het recordbedrag van ongeveer 1.023,50 dollar per troy ounce[1]. Het vorige record dateerde van januari 1980. Als oorzaken voor dit nieuwe record werden de stijgende olieprijs, de afzwakkende dollar en de politieke verwikkelingen in Pakistan opgegeven (met name de moord op presidentskandidate Benazir Bhutto).[2][3]
Vanwege de relatieve waardevastheid worden ook op het internet steeds meer sites geopend waar met virtueel bezit van goud kan worden betaald of gehandeld. Een voorbeeld van deze virtuele goud-currency is E-gold. Een ander voorbeeld is Goldmoney.
bewerk Consumptie van goud
Er zijn verschillende dranken waarin goud verwerkt is. Dit betreft 24 karaats bladgoud.
- Kimpun Sake
- Goldstrike
- Bruidstranen
- In Amerika begint het een rage te worden om colloïdaal goud in te nemen. Het zou gelukkig en gezond maken en ook de intelligentie met 20% verhogen. Daartoe worden doses goud ingenomen die de hoeveelheid goud die van nature in het lichaam aanwezig is vele malen overstijgen.
bewerk Taal
Het stoffelijk bijvoeglijk naamwoord van goud is gouden. Het oudere gulden wordt soms ook nog gehoord. Bedekt men iets met een laagje goud of goudverf, dan heet dat vergulden. Het woord Goud heeft in het taalgebruik zijn plaats veroverd als "waardevol" en/of "duurzaam", of wordt anders figuurlijk gebruikt, bijvoorbeeld:
- gouden bruiloft: 50-jarig huwelijksjubileum
- gouden medaille
- De gouden plaat, voor veelverkochte muziekalbums
- een rendabele belegging, een voetballer die veel scoort, een familielid waar men altijd kan op rekenen zijn "hun gewicht in goud waard".
- De gouden eeuw
- De gulden snede
- De gulden middenweg
- Het Gulden Vlies
- De valuta gulden, oorspronkelijk een gouden munt.
- De ochtendstond heeft goud in de mond - een mooie zonsopkomst belooft een mooie dag
- Spreken is zilver, zwijgen is goud - het is soms wijzer niets te zeggen
- Het is niet alles goud wat er blinkt - niet alles is wat het lijkt
- Al draagt een aap een gouden ring, het is en blijft een lelijk ding - deze uitdrukking relativeert de macht van (gouden) sieraden om de drager een beter uiterlijk te geven
Als men iets als goud(en) wil laten doorgaan wat het feitelijk niet is: klatergoud. Een voorbeeld daarvan is is gekkengoud (vgl. Engels: fool's gold) het mineraal pyriet, dat door zijn goudachtige uiterlijk geliefd was bij pseudo-alchemisten en kwakzalvers.
bewerk Zie ook
bewerk Externe links
- PeriodiekSysteem.com over: Goud
- Lenntech over: Goud
- (en) EnvironmentalChemistry.com over: Goud
- (en) WebElements.com over: Goud
- (en) http://www.worldwatch.org/pubs/goodstuff/goldjewelry/
- De koers van het goud
| Bronnen, noten en/of referenties: |
 |
Meer afbeeldingen die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Gold op Wikimedia Commons. |
| Chemische elementen en isotopen |
|---|
|
Periodiek systeem: Standaard · Alternatief · Elektronenconfiguratie |