Eric Satie.html



Erik Satie (foto Bibliothèque nationale de France)

Erik Alfred Leslie Satie (Honfleur, 17 mei 1866 – Parijs, 1 juli 1925) was een Frans componist en pianist. Hij voerde het leven van een bohémien. Hij was een maatschappelijk buitenstaander en werd gezien als een kolderieke zonderling en provocateur. Zijn oeuvre, dat vooral uit piano- en toneelwerken bestaat, geraakte na zijn dood in de vergetelheid. Niettemin oefende hij tijdens zijn leven al invloed uit op andere componisten zoals Claude Debussy, Maurice Ravel, Darius Milhaud en Francis Poulenc, en later ook John Cage. De Amerikaan Cage was het ook, die in de jaren '40 op de moderniteit van Satie wees en daarmee de aanzet gaf voor een nieuwe receptie van zijn Satie's werken.

bewerk Levensloop

bewerk Jeugd en opleiding

Huis van Satie in Honfleur, in de Normandie

Na privé muzieklessen studeerde Satie vanaf 1879 aan het Conservatoire national supérieur de musique in Parijs. In 1882 werd hij vanwege zijn zwakke prestaties in de voorbereidingsklas voor piano uitgeschreven, maar nam vanaf 1883 als gaststudent aan de lezingen voor harmonie deel. In 1885 studeerde hij opnieuw in een pianoklas, maar hij stopte in het volgende jaar met de studie. Van 1905 tot 1908 studeerde hij aan de Schola Cantorum bij Albert Roussel contrapunt.

bewerk Artistieke omgeving

In 1887 vertrok Satie naar Montmartre. Die plaats, toen nog aan de rand van Parijs gelegen, was rustiek, maar had vele cafés en cabarets en telde daarom ook vele kunstenaars met acrobaten, kunstschilders, muzikanten en schrijvers. Satie heeft deze stimulerende atmosfeer, deze van alle maatschappelijke dwang bevrijde omgeving, genoten. Oorspronkelijk uit een welgestelde familie afkomstig, leefde hij in een groot deel van zijn leven in armoede. Hij was gedwongen om zich als cabaret- en barpianist in het leven te houden. Hij trad voornamelijk op voor café- en varietépubliek, bijvoorbeeld in het cabaret "Chat Noir" en later in de "Auberge du Clou".

bewerk Rozenkruiser

In 1889 ontmoette hij Joséphin Péladan, de grootmeester van de het jaar daarvoor weer opgerichte Orde van de Rozenkruisers. Aangetrokken door de spirituele mix van religie, mystiek en cultus stammend uit de middeleeuwen en muzikaal geïnspireerd door Richard Wagner, werd hij de huiscomponist van de Orde. In 1892 kwam er een einde aan deze betrekking, omdat hij een andere muzikale voorkeur koesterde. Hij stichtte een eigen kerk, al bleef hij nog wel enige tijd lid van de Rozenkruisers.

bewerk Debussy en Ravel

In 1891 kwam hij in contact met Claude Debussy in de Auberge du Clou; er ontwikkelde zich een levenslange maar niet altijd eenvoudige vriendschap tussen de twee mannen. Ook Maurice Ravel kende Satie goed. Beide, Debussy en Ravel, zetten zich vanaf 1911 op concerten van de Société Musicale Indépendente voor Satie's werken in en zo ondervond Satie voor eerst bij het publiek enige waardering.

bewerk Compositietechniek

Beïnvloed door de middeleeuwse muziek en bouwkunst componeerde Satie voornamelijk naar het principe van een bouwdoos. Daarmee vond hij een oplossing voor het probleem van zijn te geringe muziektheoretische kennis. Hij gebruikte enkele geprefabriceerde elementen, die hij onafhankelijk van conventionele parameters als melodiek, ritme en harmoniek, hanteerde. Zonder vaste reeks, vrij inwisselbaar en herhaalbaar, volledig of gedeeltelijk, kon ieder van deze elementen op verschillende toonhoogten aaneengeschakeld worden, zodat een leidtoonneutraal en daarmee een statisch klankband ontstaat.

bewerk Satie en de Moderne

zelfportret

Met de vrije combinatie en repetitie van de muzikale bouwdoos anticipeerde Satie in de jaren 1890 een techniek, die eerst in de tweede helft van de 20e eeuw belangrijk zal worden, namelijk in de seriële muziek en de aleatorische muziek. Zijn gelijkberechtigde en rigoureuze aanwending van eenvoudige middelen stond in scherp contrast met de monumentale, gewichtige compositiestijl van de late romantiek, speciaal met de muziek van Richard Wagner.

bewerk Esthetiek

Satie streefde naar een toneelmuziek, dat niets anders zou zijn dan decor, klinkende sfeer. In 1918 deed hij voor het eerst een poging om deze idee in zijn symfonisch drama Socrate te realiseren. Hij zelf sprak in 1920 van een Musique d'ameublement (muzikale meubilering). Doordat dat muziek niets dan klankachtergrond voorstelt, die men uitsluitend oppervlakkig of überhaupt niet waarneemt, worden verdubbelingen tussen actie en muziek vermeden. De actie staat op de voorgrond; de muziek is onafhankelijk van enige details, maar evoceert de atmosfeer van een scène.

bewerk Satie en Cocteau

In 1916 werd Satie door de kunstschilderes Valentine Hugo in contact gebracht met de schrijver Jean Cocteau. De eerste uitvoering van zijn ballet Parade (voor orkest en typemachine) dat jaar veroorzaakte een schandaal. Daarmee was in één klap zijn reputatie als componist gevestigd. Satie schreef het ballet samen met Cocteau en Picasso, voor de Russische impresario Diaghilev, leider van de Ballets Russes. Alhoewel zij verschillen van inzicht hadden tijdens de creatie van hun gezamenlijke ballet Parade, zette Cocteau zich in toenemende mate in voor de muziek van Satie en hij droeg met zijn geschriften ertoe bij, dat Satie bij het publiek steeds bekender werd. In 1918 noemde hij de muziek van Satie in zijn «Le coq et l'arlequin» als de eigenlijk moderne en zelfstandig Franse muziek. Zo werd het werk van Satie na de Eerste Wereldoorlog tot een voorbeeld voor de nieuwe oriëntatie van de Franse muziek.

bewerk Satie-school

Door het naar voren halen van Satie door Cocteau interesseerden zich ook jonge musici steeds meer voor zijn muziek, onder meer George Auric, Darius Milhaud, Francis Poulenc, Germaine Tailleferre, Arthur Honegger en Louis Durey. Zij werden al spoedig door het publiek als leerlingen van Satie gezien en benoemd als de Groupe des Six. Satie zelf zag zich niet als koploper van een school; hij wees elke aanhang en de daaruit volgende dwang af.

bewerk Werkperiodes

Satie schreef muziek voor theater en ballet, en componeerde daarnaast veel pianomuziek. Zijn composities worden getypeerd als origineel, humoristisch, vaak bizar, en minimalistisch. Zijn muziek wordt wel eens meubelmuziek genoemd, omdat Satie hem nadrukkelijk verbond met thema's uit het dagelijks leven. Bovendien ademt Saties muziek de a(nti)-romantiek, en kan hij anti-impressionistisch genoemd worden.

Zijn oeuvre laat zich grofweg naar tijdsperioden indelen. Vanaf 1884 ontstonden vooral vroege pianowerken en de Rozenkruiser-stukken. In het midden van de jaren 1890 volgde muziek voor het café en het cabaret. Na afloop van zijn contrapuntstudies in 1908 componeerde hij opnieuw hoofdzakelijk pianomuziek. Vanaf 1916 volgde de fase van veelvoudige producties, waaronder balletten, piano- en filmmuziek, liederen en het symfonisch drama Socrate.

bewerk Eigen stijl

Satie gaf zijn pianostukken titels als Op een boot, Over een lantaarn, of Over een helm. Hij verfraaide de partituren van deze composities met allerlei geschreven opmerkingen, waarmee hij de uitvoerder aanmoedigde een verhaal te vertellen met zijn muziek.

Het is een goed gedocumenteerd feit dat Satie elke werkdag zijn appartement in het achtste arrondissement van Parijs verliet om de hele stad door te wandelen op weg naar zijn studio (een afstand van ca. vijftien km), waar hij de dag al componerend doorbracht. 's Avonds liep hij de hele afstand weer terug.

Velen hebben met Satie gecorrespondeerd. Zij kregen in de regel prompt antwoord, maar na Satie's overlijden ontdekte men achter zijn vleugel stapels nooit geopende enveloppen: Satie las zijn post nooit.

bewerk Satie en Debussy

Satie en Debussy waren goede vrienden. Debussy zou stukjes Satie in zijn werk hebben overgenomen. Satie was hiervan op de hoogte maar bleef er erg bescheiden onder, getuige onderstaande dialoog uit het boek van Victor-Emile Michelet, Les Compagnons de le Hiérophanie (1937):

Tijdens een concert van Debussy zei iemand tegen Satie:

- Hé! Dit is een zin van Debussy die erg op Satie lijkt!

Waarop Satie antwoordde:

- Ja, het is Satie, maar Debussy doet het veel beter dan ik!

bewerk Composities

bewerk Werken voor orkest

• 1902 The Angora Ox, voor groot orkest
• 1915 La Mer est pleine d'eau..., voor orkest
• 1915 Cinq Grimaces pour "Le Songe...", voor orkest
• 1916 Fables de la Fontaine, voor orkest
• 1917-1918 Socrate, symfonisch drama in 3 delen - première: 3 april 1918, Salon van de Prinses Edmond de Polignac (privé); 7 Juni 1920, Parijs, Salle Erard - tekst: Plato, in de Franse vertaling van Victor Cousin
• 1921 Alice au Pays de Merveilles (is verloren gegaan)
• 1921 La Naissance de Vênus (is verloren gegaan)
• 1921 Supercinéma (is verloren gegaan)
• 1923 Suite d'Archi danses (is verloren gegaan)
• 1923 Couleurs (is verloren gegaan)
• 1923 Paul & Virginie, voor viool en orkest
• 1924 Concurrence (is verloren gegaan)
• 1924 Quadrille (is verloren gegaan)
• 1924 Deux petites Choses (is verloren gegaan)
• 1924 Cinéma, muziek voor de film van René Clair «Entr'acte»

bewerk Missen en gewijde muziek

• 1894 Messe de la foi, voor orgel
• 1895 Messe des Pauvres, voor gemengd koor en orgel

bewerk Toneelwerken

bewerk Opera's

bewerk Operettes

bewerk Balletten

bewerk Schouwspel

• 1891 Le Prince de Byzance, drame romanesque van Joséphin Péladan, Salut drapeau voor zangstem en piano
• 1892 Le Fils des étoiles, pastorale kaldéene van Joséphin Péladan in 3 aktes (onvoltooid)
• 1899 Jack in the Box, pantomime in 2 aktes van Jules Dépaquit 3 stukken voor piano -
• 1915 Le Songe d'une nuit d'été, Cinq Grimaces voor orkest naar William Shakespeare, bewerkt van Jean Cocteau - première: 17 mei 1926, Parijs, Théâtre des Champs Elysées
• 1923 Statue retrouvée, divertissement voor trompet en orgel van Jean Cocteau, Pablo Picasso en Léonide Massine - première: 30 mei 1923, Parijs, 2 rue Duroc

bewerk Andere toneelwerken

• 1891 Leit-motiv du "Panthée", eenstemmig voor het schouwspel «Le Panthée», naar de roman van Joséphan Péladan
• 1892 Le Nazaréen, drama in 3 aktes, Deux Préludes du Nazaréen, voor piano - tekst: Henri Mazel
• 1892 Le Fils des étoiles, pastorale kaldéenne in 3 aktes, drie voorspelen voor de aktes "thème décoratif" voor piano - première: 19 maart 1892, Parijs, Galérie Durand-Ruel
• 1894 Le Fils des Étoiles, ouverture voor piano voor het gelijknamige toneelstuk van Joséphin Péladan - (in 1919 door Maurice Ravel georchestreerd).
• 1894 La Porte héroïque du ciel, drama in 1 akte van Jules Bois, prélude voor piano - première: 29 mei 1894, Parijs
• 1900 La Mort de Monsieur Mouche, schouwspel in 3 aktes van José-Patricio Contamine de Latour (is verloren gegaan) - prélude voor piano
• 1913 Le Piège de Méduse, komedie in 1 aktes van de componist - Toutes Petites Danses voor piano (in 1921 bewerkt voor klein ensemble) - première: 24 mei 1921, Parijs, Théâtre Michel
• 1920 Ruffian toujours, truand jamais, komedie in 3 aktes van Max Jacob - Musique d'ameublement Zwischenaktmusik voor piano 4-handig, 3 klarinetten en trombone
  1. Chez un bistrot
  2. Un salon

bewerk Vocale muziek

• 1887 Elégie, voor zangstem en piano
• 1887 Trois Mélodies, voor zangstem en piano
• 1887 Chanson, voor zangstem en piano
• 1891 Salut Drapeau!, voor zangstem en piano
• 1899 Le Veuf, voor zangstem en piano
• 1899 Un Dîner à l'Elysée, voor zangstem en piano
• 1907 Rambouillet, voor zangstem en piano
• 1907 Les Oiseaux, voor zangstem en piano
• 1907 Marienbad, voor zangstem en piano
• 1907 Psitt! Psitt!, voor zangstem en piano

bewerk Kamermuziek

• 1891 Le Fils des étoiles, voor dwarsfluiten en harpen
• 1891 Trois Sonneries de la Rose+Croix, voor trompetten en harpen
• 1914 Choses vues à droite et à gauche, voor viool en piano
• 1917 "Embarquement pour Cythère'", voor viool en piano
• 1919 Marche de Cocagne, voor twee trompetten
• 1923 Divertissement La Statue retrouvée, voor trompet en orgel

bewerk Werken voor piano

• 1886 Ogives I, II, III, IV
• 1888 Trois Gymnopédies
• 1890 Trois Gnossiennes - (Gnossiennes 4 t/m 6 werden postuum gepubliceerd in 1968)
• 1891 Première Pensée Rose+Croix
• 1903 Trois morceaux en forme de poire
• 1913 Descriptions Automatiques
• 1914 Sports et divertissements, 20 pianostukken
• 1917 Sonatine bureaucratique
• 1919 Nocturnes I, II, III, IV, V

bewerk Filmmuziek

• 1924 Entr'acte

bewerk Externe links

• (fr) Officiële internetpagina
• Partituren van Saties muziek op International Music Score Library Project
• Gymnopedies & Gnossiennes Partituren + audio & MIDI.